Đường viền quanh hồ với những kiến trúc không lớn nhưng là hình ảnh của một khu trung tâm, là bộ mặt, mang không khí giao tiếp và những sinh hoạt công cộng. So với nhiều khu trung tâm của những thủ đô khác, kiến trúc ở đây tuy có dấu ấn và mang nhiều phong cách, nhưng không phải là những gì thật độc đáo.

Cái giá trị thật sự nhất có lẽ là chính hồ Gươm, và các thành phần đi theo nó như các kiến trúc Pháp, tháp Rùa, cầu Thê Húc, đền Bà Kiệu và hệ thống cây ven hồ. Chúng quyện vào nhau một cách hài hòa, tạo ra một giá trị tổng thể về cảnh quan. Nên thực ra, sẽ là rất buồn tẻ nếu ở những góc nhìn hẹp, nhất là khi nó không có sinh khí của đời sống, một đời sống có bản sắc, vừa có dấu ấn quá khứ, vừa đương đại với những loại hình sinh hoạt xã hội, hoạt động thương mại, văn hóa giao tiếp, và phong thái hưởng thụ một cách văn minh của con người.

Những tòa nhà “đinh” nhất về quy mô như mấy công trình Ủy ban Nhân dân thành phố, tòa bưu điện mới, trung tâm thương mại mà người ta gọi là “hàm cá mập”, là những kiến trúc mang dấu ấn của thời hiện tại, thì đều có quá nhiều điều ra tiếng vào. Những công trình cũ khác của thời Pháp thuộc là những giá trị có tính di sản thì mang vẻ mặt buồn buồn thiếu sức sống. Nhà triển lãm góc Tràng Tiền – Đinh Tiên Hoàng thỉnh thoảng mới mở cửa cho một cuộc triển lãm. Hàng Khay chiếm một cạnh hồ nhưng lổn nhổn phim ảnh váy cưới bên hàng phở lẫn hiệu thuốc tây. Dãy phố bên đường Lý Thái Tổ với những cửa hàng tên tuổi một thời như nhà may Đại Thành bây giờ là kem Fanny, “điểm tâm giải khát Bốn Mùa” được tân trang lại nội thất và mặt tiền theo tinh thần “trên thuộc địa, dưới độc lập”, bởi những khuôn cửa sổ vòm, kính và đá cẩm thạch nhưng vẫn uể oải vì chỉ lác đác vài khuôn mặt nước ngoài. Phòng trà Hồ Gươm Xanh ầm ĩ buổi tối, hay bản vẽ phối cảnh khách sạn Phú Gia đang được xây lại cũng chưa thấy hứa hẹn điều gì cho sự tạo nên một tinh thần Hà Nội mới. Chỉ có một tòa nhà còn giữ được hồn cốt và sức sống là trụ sở báo “Hà Nội mới”. Có lẽ vì nó vẫn mang bản chất từ thuở xưa vốn dĩ là tòa nhà của tờ “Avenir du Tonkin” thời Pháp.

Những vị khách du lịch theo tour hay ba lô bụi thường chụp hồ và người chứ ít mặn mà với kiến trúc quanh nó. Khi giơ máy ảnh lên chụp những công trình kiến trúc, họ dường như là theo thói quen hoặc có vẻ như muốn ghi lại một tư liệu, chứ không thấy biểu lộ những cảm xúc và niềm thích thú thực sự như khi chụp các cảnh sinh hoạt đời sống bên hồ.

Nhưng hồ Gươm vẫn hấp dẫn . Là ở vị trí “bề mặt” nhưng nó hấp dẫn vì những sinh hoạt của một đời sống khác không mang tính “bề mặt” chút nào, cho dù là nó chứa đựng trong đó cả những hình ảnh hay và dở. Nó hấp dẫn không chỉ với khách nước ngoài mà hấp dẫn ngay cả với chính người Hà Nội Nó hấp dẫn không chỉ với khách nước ngoài mà hấp dẫn ngay cả với chính người Hà Nội. Người dân đến đây để đi bộ, tập thể dục, chơi cầu lông, cởi trần cử tạ, ngồi nhìn trời mây mặt nước và buôn bán là nhiều, mấy ai vào cái nhà hàng Thủy tạ vẫn nặng không khí mậu dịch quốc doanh dù đã kinh doanh theo kinh tế thị trường. Chỉ cái cà phê bên hồ của Hapro đông khách và hấp dẫn vì vị trí quá đắc địa để nhìn cảnh quan chứ chả phải vì miếng ngon, trong khi giá thì cực đắt. Với mấy vị khách nước ngoài, họ thực sự thích thú với các hình ảnh ông già bà cả múa quyền, múa quạt hay sắp hàng đấm lưng thùm thụp cho nhau. Họ cũng ngây người mà nhìn những người gánh hàng rong vừa bán vừa chạy tránh công an hay mấy anh trật tự đô thị.

Sâu vào một chút bên trong đường vành đai, hồ Gươm được bao bọc bởi các khu phố cổ, và chính những khu phố này là cái lõi chứa bản chất của một đời sống Hà Nội. Từ ven hồ đi dần vào trong, người ta có cảm giác khám phá từ từ như bóc từng lớp vỏ của một cái bánh. Phía Đinh Tiên Hoàng ra đê sông Hồng là những công trình công cộng lớn, dinh thự. Hay từ Hàng Khay đổ về Hai Bà Trưng, Lý Thường Kiệt cũng vậy, nhiều trụ sở văn phòng, không mấy ấn tượng dù có nhiều công trình mới, hiện đại. Ngược lên bắc và sang phía tây bờ hồ là khu phố cổ, và mỗi khu lại có tính chất khác nhau. Phía bắc là khu 36 phố phường, phía tây là khu vực quanh Nhà thờ Lớn Kiến trúc, không khí đời sống và các loại hình sinh hoạt có cái chung, nhưng có những cái rất riêng bắt nguồn từ bản chất cộng đồng dân cư từ quá khứ.

Nhà phố kiểu “ống” vừa ở vừa làm cửa hàng buôn bán ở phía ngoài tầng trệt là điểm đặc trưng của khu 36 phố phường, nơi ngày xưa là những phường nghề, dân cư là thợ thủ công với kiến trúc thuần Việt, nhỏ nhoi vụn vặt, có cái vẻ giản đơn, chất phác. Những căn nhà cổ còn nguyên vẹn hay đã biến tấu, hoặc những căn nhà xây mới vẫn cho thấy rõ cái tinh thần “thợ thủ công, tiểu chủ”, nó thể hiện nỗi khao khát của những người bao nhiêu năm lụi hụi làm ăn, thèm có được một cái gì đó thật hiện đại và thời thượng. Đấy chính là những ngôi nhà gác nhôm kính chắp vá trong khu phố cũ. Khu phố vẫn còn những kiểu kinh doanh mang ít nhiều dấu ấn phường nghề nên dù nhiều chỗ đã được đắp tiền nhưng vẫn phảng phất chút gì xưa cũ. Và còn nhiều sự tùy tiện. Dịch vụ ăn uống bình dân, hàng lưu niệm, bia mộ đá bên dịch vụ lữ hành, tây ta lẫn lộn.

Nhưng ở bên phía tây, khu nhà thờ và các ô phụ cận, lại mang một tinh thần khác. Do từ xa xưa là khu Công giáo nên nhà cửa mang một phong cách ảnh hưởng kiến trúc phương Tây rõ rệt, dãy phố có kiến trúc khá đồng nhất.

“Cổng vào” từ phố Nhà Thờ, là con đường chạy từ Hàng Trống đến quảng trường trước Nhà Thờ lớn. “Con đường Gothique”, có thể gọi như thế bởi hai bên đường là dãy nhà phố có kiến trúc luôn mang đường nét Gothique, thể hiện ở những trang trí mặt tiền. Bây giờ hầu hết những căn nhà đó đã thành cửa hàng bán đồ lưu niệm, cà phê, nhà hàng Âu sang trọng, có phong cách, thể hiện sự sành điệu, tinh tế, kỹ lưỡng kiểu châu Âu.

Vì là ngả chính dẫn đến giáo đường nên Nhà Thờ vẫn là một con phố mang vẻ trang trọng, nơi hạn chế bớt những sự nhếch nhác, cỏ rả trong kiến trúc. Cũng có thể vì ở chỗ “đắt vàng”. Trừ mấy bàn nước trái cây và chè cốc ngoài vỉa hè cho giới trẻ.

Nhưng chỉ ít bước chân thôi, sâu vào bên trong, bên hông Nhà thờ Lớn, phố Ấu Triệu lại mang một tinh thần khác. Như một dãy nhà ngang của ngôi nhà chính, Ấu Triệu có một vẻ khiêm nhường nhưng vẫn thừa hưởng nét đẹp cổ điển và vẻ tĩnh lặng phả ra từ khuôn viên Nhà thờ Lớn. Cho dù bây giờ đã là con đường thương mại, với những khách sạn, quán bar-cafe kiểu Tây và hàng phở khá đông khách nhưng không bị xô bồ. Sự tĩnh lặng cổ kính được lưu giữ bởi mấy tán cây cổ thụ vươn ra làm một khúc con phố có vẻ âm u. Và bởi cả tiếng chuông nhà thờ. Như một thứ âm thanh thật lạ, nó vừa khuấy động lại vừa tạo thêm sự yên tĩnh. Vào những buổi chiều đông hay gần sáng, chuông nhà thờ đổ như đánh thức tâm can, nó chỉ khuấy động trong chốc lát rồi lại làm con phố chìm đi. Sự tĩnh lặng như còn tĩnh lặng hơn. Nhất là khi ta nằm bên cửa sổ trên một căn gác lửng ở một khách sạn nhỏ ngay bên kia đường.

“Little Hanoi” là thương hiệu của một chuỗi khách sạn mini ở con phố này. Nghe thật đúng tinh thần, một Hà Nội nhỏ trong lòng Hà Nộ. Những căn nhà trên con đường này cho ta một cảm giác ấm cũng thân thiện vì một tỷ lệ nhỏ và một đoạn khúc cong xiêu vẹo của con phố, cho dù là cũ hay xây mới. Hoạt động thương mại, thường là những người từ nơi khác đến, đã tạo ra những dãy cửa hàng đẹp song không gây nhiều cảm xúc. Nhưng bỗng nhiên ta được cảm nhận về một “tâm thức phố” chỉ qua một khuôn mặt. Chỉ là một khuôn mặt người già, ngồi bệt trước cửa, ngay lối vào nhỏ hẹp bên hông một cửa hàng sang trọng chỉ để bán những thứ vụn vặt, vài chai nước suối, hộp sữa chua, ly trà mạn hay mấy điếu thuốc lá lẻ. Nhưng vẻ sung túc ngầm và cách trả lời cứ khấm khẳn thì rõ ràng là người có căn cốt. Thì ra là chính bà chủ căn nhà cho thuê làm cửa hàng, nhưng cứ thích thế thôi, cái hàng xén vụn vặt bên hè ấy. Bán thu tiền, song vợ chồng bàn nhau rất kĩ về bát canh rau cải nấu cá rô hay cãi cọ với con gái xem có nên hay không cho nấm mộc nhĩ vào món thịt đông tối nay.

Len lỏi dần vào những nhánh ngang dọc như Ngõ Huyện hay phố Thọ Xương, lại là một tinh thần khác. Chất đời sống nặng dần lẫn hoạt động kinh doanh đan cài chằng chịt. Một loạt khách sạn, bar, nhà hàng và các văn phòng dịch vụ lữ hành. Hàng rau quả thịt cá xen lẫn quà gánh, cắt tóc hay thậm chí cả một cửa hàng chuyên sửa chữa cơ khí. Những nét mặt cứ bình thản với sinh hoạt ăn uống, bán mua luộm thuộm, tùy hứng trước ánh mắt tò mò thích thú của dân Tây ba lô. Và trong lòng những lõi phố lộn xộn này, đã kịp “cấy” vào những loại hình hoạt động như bar rượu, cafe internet, và những dịch vụ giặt ủi, những khách sạn đắt tiền.

Hồ Gươm như vẫn thờ ơ với những kết quả của cuộc thi ý tưởng quy hoạch kiến trúc về nó. Không có vẻ mặt của một sự chờ đợi. Khi những đồ án, những ý tưởng hay ho về quy hoạch tổng thể khu vực Hồ Gươm chỉ dừng lại trên giấy và những giải thưởng, thì mấy bà nội trợ vẫn xúm xít quanh gánh cà chua của em gái nhà quê, hay bên cái mẹt của chị bán gà trước cửa nhà Thủy Tạ. Bàn cà phê ghế nhựa vẫn đông chật khách trên đường Bảo Khánh, hay cuối phố Nhà Thờ. Có lẽ đấy là những nơi sầm uất và sống động hơn là cái dãy phố toàn kiến trúc neo-classic phía “Bốn Mùa”, nơi sang trọng nhưng lặng câm.

Đồng hồ điện tử gần đền Bà Kiệu đang cho thấy những con số nhỏ dần cho đến ngày kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long khi Hà Nội đã ôm thêm rất nhiều Hà Nội khác vào lòng. Hà Nội dưới chân núi Ba Vì, Hà Nội với những bản Mường ở Hòa Bình, hay Hà Nội ở Ba La Bông Đỏ… Nhưng Hà Nội bên Hồ Gươm vẫn là một Hà Nội nhân lõi, một Hà Nội ở trong trái tim mỗi người. Trong cái vùng Hà Nội bao la thì một “little Hanoi” trở nên một cái gì đọng lại, một không gian nhỏ bé cô đặc những hoài niệm, cảm xúc và những giá trị sống muôn đời. Sự ít ỏi còn sót lại luôn trở thành giá trị, và đang vật lộn và chống chọi với những biến đổi, một sự chống chọi tự nhiên chứ chẳng hề có nguồn lực nuôi dưỡng nào.

Vì vậy, trong khi những ý tưởng xa xôi cả các nhà quy hoạch chưa trở thành hiện thực, hay trong lúc con mắt của các nhà đầu tư còn đang ở mức nhòm ngó, thì có những việc trước mắt dễ khả thi, để khỏi lãng phí các dãy phố di sản đang còn câm lặng hoặc quá nhiều lộn xộn kia (cái sự lộn xộn có vẻ như một “món đặc sản” rất không nên chút nào trong con mắt ưa sự lạ của du khách nước ngoài). Ấy là còn việc làm cho nó văn minh hơn mà không tẻ nhạt, thổi cho nó một sức sống, cái sức sống không cần quá nhiều đầu tư được tạo nên chỉ bởi sự cắt bỏ những khối chăp vá và làm sạch sẽ khuôn mặt kiến trúc, tổ chức lại loại hình kinh doanh, dịch vụ cho thích hợp, hấp dẫn được đông đảo dân chúng và du khách trong cũng như ngoài nước.

Theo Tạ Mỹ Dương