Bàn về đầu ra cho Điện ảnh Việt Nam (VN), thường người ta chỉ nói đến phim truyện nhựa mà ít khi nhắc đến sự sống còn của phim tài liệu (PTL). Mặc dù sản xuất một bộ PTL vô cùng gian nan, nhưng để PTL ra rạp vẫn là một câu hỏi không dễ trả lời với ngành Điện ảnh.

Thiếu quảng bá

Sự thành công và sức hấp dẫn của các bộ PTL thời gian gần đây, với cách làm phim hiện đại như Mêkông ký sự, Ký sự hoả xa, Trở lại Ngư Thuỷ, Chị Năm khùng… tạo cơn sốt trong khán giả, đã trở thành những thước phim hiện tượng, khiến các hãng PTL trong nước và các đài truyền hình bắt đầu nhìn nhận lại về dòng phim vốn kén khán giả này.

Họ bắt đầu chú trọng đầu tư vào lĩnh vực sản xuất PTL với một loạt các phim có kinh phí lớn như: Lan Thương - Mêkông ký sự, Ký sự Amazon, Ký sự sông Hằng, Khám phá Vanuatu… Thế nhưng, khi chiếu trên truyền hình, khán giả xem và có nhiều thư ca ngợi nhiệt liệt, còn để ra rạp thì lại… vắng như chùa bà đanh. Đây là tình cảnh thường xuyên đối với những bộ PTL.

Giám đốc Hãng phim Tài liệu và Khoa học T.Ư (PTLKH T.Ư) tâm sự: ”Hàng năm hãng sản xuất PTL theo đơn đặt hàng của Nhà nước, nhưng phim làm ra cũng chỉ chiếu cho người trong nghề xem. Nhiều nước, PTL ra rạp rất tốt, nhưng ở VN, đem PTL chiếu kèm rạp cũng khó. Có chăng chỉ dịp Quốc lễ "may ra" mới dành phòng chiếu cho PTL, nhưng mỗi suất chiếu cũng hạn chế”.

Ông Lại Văn Sinh, Cục trưởng Cục Điện ảnh cho biết, những thước PTL thường làm về giai đoạn chiến tranh hoặc những số phận sau chiến tranh, thực ra thể hiện chân thực về thế hệ này cũng khó, nên PTL lại càng không có khán giả.

Nhưng khi muốn làm về thế hệ trẻ @, lại cũng càng khó hơn, vì đòi hỏi đạo diễn phải nắm bắt được bản chất cuộc sống, sự cạnh tranh, phát triển khoa học…của nhịp sống hiện đại mới mong có được bộ PTL cho ra tấm ra món. Làm được một bộ PTL hấp dẫn thực chất vô cùng khó, đòi hỏi đạo diễn phải có kiến thức tổng hợp về cuộc sống.

Khó bán phim ra nước ngoài

Hãng PTLKH T.Ư khi tổng kết năm 2007 lần đầu tiên họ mời cả doanh nghiệp, các Cty truyền thông tham gia với hy vọng họ trở thành những đối tác tài trợ sản xuất phim và giúp quảng bá PTL.

Chỉ có điều, sự tham gia của những thành phần này xem ra không mấy mặn mà. Đến nay, hết 2/3 năm 2008, sự kỳ vọng từ phía doanh nghiệp dành cho lực lượng sản xuất phim truyền hình vẫn chưa thấy.

Những bộ phim mới nhất của Hãng PTLKH T.Ư, công bằng mà nói, chất lượng rất ổn như: Chất xám (đạo diễn Nguyễn Thước), Còn lại vời thời gian (đạo diễn Lê Hồng Chương), Lời nguyện cầu (đạo diễn Nguyễn Văn Hướng), Những nẻo đường công lý (đạo diễn Lại Văn Sinh)... nhưng để được như trường hợp PTL Mêkông ký sự thì phải mấy chục năm nữa may ra mới có được seri phim hấp dẫn như vậy.

Với phương thức thực hiện táo bạo, những góc quay phản ánh sự lăn xả và đầy nguy hiểm của đoàn làm phim, cách phản ánh cuộc sống trực diện, gai góc của loạt phim Ký sự hoả xa, Mêkông ký sự ... đã thực sự tạo làn sóng hâm mộ không chỉ khán giả trong nước mà gây chú ý được cả với đối tác phát hành phim nước ngoài.

Họ đã đặt mua và bắt tay hợp tác sản xuất với phía VN. Bộ PTL Lan Thương - Mêkông là một ví dụ. Đây được coi là “mẻ cá” lớn của  Đài truyền hình VN vì bộ phim hợp tác với 6 quốc gia thực hiện, mức đầu tư gần 1 triệu USD.

Ông Nguyễn Quang Phóng, Trưởng ban Chuyên đề (nay là ban Thời sự) Đài truyền hình VN cho biết: "Bộ phim Lan Thương - Mêkông gồm 20 tập, sẽ phát sóng tại 6 quốc gia tham gia làm phim. Ngoài ra, bộ phim còn được dịch sang tiếng Anh để phát sóng trên toàn thế giới”.

Phải khẳng định rằng, những thước PTL như Lan Thương - Mêkông hay Mêkông ký sự bán được ra nước ngoài chỉ tính trên đầu ngón tay.

PTL rất nỗ lực tham dự các liên hoan phim, các hội chợ phim quốc tế, nhưng vẫn khó bán được phim ra thị trường nước ngoài. Điều đó cho thấy, PTL VN đang thiếu hơi thở thời đại và chưa dung hoà được với cái gọi là tính nhân loại trong các thước phim nên rất khó để khán giả các nước cảm thấy thích thú.

Sự quảng bá văn hoá chỉ thành công khi bộ phim được phát sóng tại nhiều nước và được nhiều khán giả ở các quốc gia quan tâm.

Theo