Nhằm chấm dứt kịch bản đẫm máu “Cửu tử đoạt trữ” từng làm suy yếu triều đình thời Khang Hi, Thanh Thế Tông Ung Chính đã thiết lập cơ chế bí mật lập trữ. Bằng cách niêm phong tên người kế vị trong mật chiếu cất sau tấm biển “Chính Đại Quang Minh” tại điện Càn Thanh, thể chế này đã triệt tiêu các phe phái tranh giành hoàng vị.

Tuy nhiên, đằng sau sự ổn định bề ngoài, cơ chế này lại chứa đựng những bất cập mang tính hệ thống đối với quá trình chuyển giao hoàng quyền.

Người kế vị thiếu cơ hội rèn luyện

Bản chất của cơ chế bí mật lập trữ là giữ kín danh tính trữ quân cho đến khi hoàng đế băng hà. Điều này giúp ngăn chặn tình trạng đại thần lôi kéo, kết bè kéo cánh quanh thái tử. Tuy nhiên, chính sự bảo mật này lại tước đi cơ hội rèn luyện thực tế của người sẽ nắm giữ vận mệnh đế quốc.

Trong mô hình công khai sắc lập thái tử truyền thống, trữ quân (từ dùng để chỉ người được chính thức chọn lựa để kế vị ngai vàng, cách gọi phổ biến là thái tử) thường được giao quyền giám quốc, trực tiếp tham gia vào việc ra quyết định quốc gia đại sự, nắm bắt hệ thống tài chính và nhân sự triều đình. Trái lại, dưới cơ chế bí mật, các ứng viên chỉ được giao xử lý công việc với tư cách hoàng tử thông thường để tránh gây nghi ngờ.

Khi Càn Long lên ngôi ở tuổi 24, dù được đánh giá là người sở hữu năng lực thiên bẩm, tài năng xuất chúng, ông vẫn mất một khoảng thời gian dài để thích nghi với quy trình vận hành phức tạp của bộ máy hành chính nhà Thanh. Rõ ràng, việc bí mật lập trữ giải quyết được xung đột “chọn ai”, nhưng lại tạo ra khoảng hẫng về năng lực quản trị thực tế của tân hoàng.

Tên người kế vị sẽ được giấu phía sau tấm biển “Chính Đại Quang Minh” ở điện Càn Thanh. (Ảnh: SH)

Tên người kế vị sẽ được giấu phía sau tấm biển “Chính Đại Quang Minh” ở điện Càn Thanh. (Ảnh: SH)

Tân đế phụ thuộc vào đại thần triều trước

Do tân hoàng đế bước lên ngai vàng mà chưa kinh qua hệ thống thực tập chính trị toàn diện, giai đoạn đầu của triều đại mới thường chứng kiến sự phụ thuộc lớn vào bộ sậu đại thần từ triều trước. Cục diện những năm đầu thời Càn Long là minh chứng điển hình cho lỗ hổng này.

Sau khi đăng cơ, Càn Long buộc phải vận hành triều chính dựa trên sự hỗ trợ của các lão thần thời Ung Chính như Trương Đình Ngọc và Ngạc Nhĩ Thái. Sự am hiểu của dàn cựu thần về thể chế, nhân sự và quy trình vận hành đã tạo ra tình thế quá độ, tân vương học việc, lão thần nắm quyền điều hành.

Dù các trọng thần không cố ý thao túng, việc hoàng đế trẻ tuổi thiếu kinh nghiệm thực tiễn vẫn gián tiếp làm suy giảm hiệu lực của hoàng quyền trong giai đoạn đầu. Càn Long chỉ thực sự thiết lập được cốt lõi trị quốc của riêng mình sau khi từng bước thâu tóm lại Quân Cơ Xứ, điều này cũng phản ánh cơ chế bí mật lập trữ không quy hoạch hoàn thiện việc chuyển giao quyền lực.

Cơ chế lập trữ bí mật dẫn đến thiếu cơ chế sát hạch công khai, minh bạch. (Ảnh: RN)

Cơ chế lập trữ bí mật dẫn đến thiếu cơ chế sát hạch công khai, minh bạch. (Ảnh: RN)

Chọn đúng hay sai phụ thuộc vào một mình hoàng đế

Lỗ hổng thứ ba và mang tính quyết định của cơ chế bí mật lập trữ nằm ở tính chất khép kín của quy trình ra quyết định. Trong hệ thống cũ, năng lực của thái tử được bộc lộ công khai và chịu sự kiểm nghiệm liên tục từ triều đình qua quá trình thực thi công vụ.

Ngược lại, cơ chế bí mật buộc các hoàng tử phải duy trì thái độ thận trọng tối đa. Việc thể hiện năng lực quá tích cực dễ bị coi là có tham vọng đoạt vị, còn duy trì sự kín kẽ thì không thể chứng minh thực lực trị quốc.

Hệ quả là việc lựa chọn người nối ngôi hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn chủ quan của cá nhân hoàng đế, thiếu đi cơ hội tham chiếu hoặc phản biện từ thực tiễn.

Trường hợp Hoàng đế Đạo Quang quyết định chọn Tứ hoàng tử Dịch Trữ (tức vua Hàm Phong) thay vì Ngũ hoàng tử Dịch Hân (Cung Thân vương) - người được quần thần và cả hậu thế đánh giá rất cao về năng lực quản trị - là ví dụ tiêu biểu. Khi cơ chế lập trữ thiếu đi sự kiểm nghiệm công khai, quyết định mang tính vận mệnh của đế quốc hoàn toàn đặt vào sự định đoạt cá nhân của một quân vương, triệt tiêu mọi khả năng điều chỉnh hệ thống khi có sai sót.

Theo VTC News