Mùa hè năm 710, cái chết đột ngột của Hoàng đế Đường Trung Tông (Lý Hiển) đã mở ra cuộc khủng hoảng quyền lực chấn động kinh thành Trường An. Đứng trước cơ hội lịch sử, vợ ông - Vi Hoàng hậu lập tức đưa thiếu đế Lý Trọng Mậu lên ngôi, nuôi tham vọng trở thành người phụ nữ thứ hai bước lên ngai vàng cửu ngũ theo hình mẫu Võ Tắc Thiên, mẹ chồng bà.

Tuy nhiên, ván cờ chính trị của Vi Hoàng hậu tan rã chỉ sau vỏn vẹn 18 ngày bởi cuộc chính biến Đường Long đẫm máu.

Dưới góc nhìn phân tích thể chế và quản trị chiến lược, thất bại thần tốc này là hệ quả tất yếu từ bốn điểm nghẽn chí mạng trong cấu trúc quyền lực mà phe cánh họ Vi thiết lập. Dưới đây là 4 lý do khiến Vi Hoàng hậu không thể trở thành Võ Tắc Thiên thứ hai.

Không có bề dày tích lũy như Võ Tắc Thiên

Khoảng cách lớn nhất giữa Vi Hoàng hậu và Võ Tắc Thiên - hình mẫu mà bà khao khát học tập nằm ở độ dài và tính bền vững của quá trình tích lũy quyền lực. Võ Tắc Thiên mất gần bốn thập kỷ để đi từ vị trí Chiêu nghi thời Đường Cao Tông, dần tham chính qua cơ chế “Nhị Thánh”, trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính, rồi mới xưng đế, đổi quốc hiệu thành Chu vào năm 690.

Quá trình chuyển giao này diễn ra tiệm tiến, cho phép bà thẩm thấu ảnh hưởng vào từng nhánh rẽ của bộ máy quan liêu đế quốc.

Ngược lại, quyền lực của Vi Hoàng hậu chỉ thực sự được mở rộng sau khi chồng bà - Đường Trung Tông - phục vị vào năm 705 và chấm dứt đột ngột vào năm 710. Toàn bộ tính chính danh chính trị của bà phụ thuộc hoàn toàn vào sự sủng ái và nhu nhược của người chồng. Liên minh mà bà dựng lên (gồm thân tộc họ Vi và thế lực của con gái là An Lạc Công chúa) mang bản chất của một nhóm lợi ích cơ hội, hoàn toàn thiếu đi tính chính danh thể chế.

Khi Trung Tông qua đời, việc bà vội vã thâu tóm triều đình không diễn ra trong khoảng trống quyền lực tuyệt đối, mà ngay trước mắt một tầng lớp tông thất nhà Lý đang ở trạng thái cảnh giác cao độ sau nhiều năm bị áp bức.

Sau khi Trung Tông băng hà, thứ Vi Hoàng hậu phải đối mặt không phải là khoảng trống quyền lực, mà là tôn thất nhà Đường đang rình rập xung quanh. (Ảnh: SH)

Sau khi Trung Tông băng hà, thứ Vi Hoàng hậu phải đối mặt không phải là khoảng trống quyền lực, mà là tôn thất nhà Đường đang rình rập xung quanh. (Ảnh: SH)

Ảo tưởng về cấm quân

Trong mọi cuộc chuyển giao quyền lực bằng vũ lực thời cổ đại, việc kiểm soát lực lượng bảo vệ hoàng cung đóng vai trò quyết định sống còn. Vi Hoàng hậu nhận thức được tầm quan trọng của binh quyền nên đã nhanh chóng bổ nhiệm các thành viên gia tộc họ Vi nắm giữ các vị trí chỉ huy then chốt trong lực lượng cấm quân.

Tuy nhiên, cài cắm tướng lĩnh không đồng nghĩa với việc nắm giữ được lòng trung thành của quân đội. Bộ chỉ huy cấm quân do gia tộc họ Vi dựng lên thiếu sự gắn kết hữu cơ và uy tín đối với các sĩ quan cấp trung và binh lính cơ sở.

Khi Hoàng tử Lý Long Cơ (sau này là Đường Huyền Tông) phối hợp cùng Thái Bình Công chúa phát động tấn công vào nửa đêm, các chỉ huy họ Vi lập tức bị cô lập. Binh lính cấm quân nhanh chóng ngả sang phe tông thất nhà Đường ngay khi nhận được tín hiệu chính danh.

Sự sụp đổ của bức tường phòng thủ quân sự đã biến tẩm điện của Vi Hoàng hậu thành chiếc bẫy chết người, chứng minh sự hời hợt trong việc kiểm soát công cụ bạo lực nhà nước.

“Bẫy” ngoại thích và kém về dùng người

Nghệ thuật duy trì quyền lực tối cao của Võ Tắc Thiên dựa trên hai trụ cột song hành, sử dụng công cụ “khốc lại” để thực hiện các cuộc thanh trừng chính trị có mục tiêu đối với giới quý tộc cũ, đồng thời mở rộng kỳ thi khoa cử để thu hút nhân tài xuất thân từ tầng lớp bình dân, kiến tạo một mạng lưới quan lại mới trung thành tuyệt đối với ngai vàng.

Ngược lại, Vi Hoàng hậu và An Lạc Công chúa đã mắc vào cái bẫy quản trị điển hình của các phe nhóm ngoại thích phong kiến, thao túng bổ nhiệm quan chức vì lợi ích dòng tộc, công khai mua quan bán tước và làm tê liệt các chuẩn mực hành chính thông thường.

Sự phình to vô độ của tập đoàn họ Vi không giúp mở rộng cơ sở xã hội của chính quyền, mà trái lại còn tạo ra sự phẫn nộ sâu sắc trong tầng lớp sĩ phu Nho học và các quan chức chính trực tại triều đình. Khi cuộc biến loạn nổ ra, Vi Hoàng hậu hoàn toàn đơn độc khi không có một lực lượng trí thức hay đại thần có uy tín nào sẵn sàng đứng ra bảo vệ tính chính danh cho thể chế của bà.

Đánh giá thấp đối thủ

Yếu tố định đoạt kết cục của Vi Hoàng hậu là sự xuất hiện đồng thời của một liên minh đối thủ có sức mạnh vượt trội về cả quân sự lẫn chính trị. Vào thời điểm Võ Tắc Thiên chuẩn bị xưng đế, hầu hết các thế lực đối kháng mạnh mẽ của hoàng tộc nhà Đường (họ Lý) đã bị phân tán hoặc triệt hạ trong các cuộc thanh trừng kéo dài.

Trái lại, Vi Hoàng hậu phải đối đầu với hai nhân vật kiệt xuất nhất của triều đình lúc bấy giờ, đó là Lý Long Cơ, một tông thất trẻ tuổi, quyết đoán, trực tiếp nắm giữ các mối liên hệ mật thiết với các chỉ huy quân sự và Thái Bình Công chúa, người con gái mưu lược của Võ Tắc Thiên, sở hữu mạng lưới tình báo và tài nguyên chính trị rộng khắp trong cung đình.

Việc Vi Hoàng hậu cuối cùng không thể trở thành Võ Tắc Thiên thứ hai không đơn giản chỉ vì lý do “năng lực kém hơn Võ Tắc Thiên”, mà bởi bà thiếu đi nền móng chính trị vững chắc được gây dựng qua thời gian dài, không thực sự nắm giữ lực lượng quân sự đủ mạnh để bảo vệ chế độ, đồng thời lại đánh giá quá thấp sự phản kháng quyết liệt từ tông thất nhà Đường. (Ảnh: RN)

Việc Vi Hoàng hậu cuối cùng không thể trở thành Võ Tắc Thiên thứ hai không đơn giản chỉ vì lý do “năng lực kém hơn Võ Tắc Thiên”, mà bởi bà thiếu đi nền móng chính trị vững chắc được gây dựng qua thời gian dài, không thực sự nắm giữ lực lượng quân sự đủ mạnh để bảo vệ chế độ, đồng thời lại đánh giá quá thấp sự phản kháng quyết liệt từ tông thất nhà Đường. (Ảnh: RN)

Dù giữa Lý Long Cơ và Thái Bình Công chúa tồn tại sự cạnh tranh quyền lực âm ỉ, mối đe dọa trực tiếp từ ý đồ soán vị của Vi Hoàng hậu đã lập tức kích hoạt sự thỏa hiệp chiến thuật giữa hai thế lực này. Hành động nôn nóng đưa ấu đế Lý Trọng Mậu lên ngôi và ý đồ tước bỏ quyền lực của các vương gia nhà Lý đã trở thành giọt nước tràn ly, biến Vi Hoàng hậu thành mục tiêu chung cần phải bị tiêu diệt khẩn cấp.

Cuộc biến loạn Đường Long bùng nổ vào đêm ngày 21/7/710 đã khép lại giấc mộng đế vương ngắn ngủi của Vi Hoàng hậu. Bà cùng An Lạc Công chúa bị chém đầu ngay trong đêm hỗn chiến, toàn bộ vây cánh họ Vi bị xử tử, ấu đế bị phế truất để nhường lại ngai vàng cho Đường Duệ Tông Lý Đán.

Thảm kịch của Vi Hoàng hậu để lại một bài học lịch sử sâu sắc về sự vận hành của quyền lực cung đình. Dã tâm chính trị nếu không đi kèm với năng lực thiết kế thể chế, sự kiên nhẫn tích lũy nguồn lực và nghệ thuật thao túng lòng người sẽ chỉ dẫn đến những cuộc phiêu lưu quyền lực đoản mệnh. Vi hoàng hậu có thể sao chép vẻ bề ngoài của Võ Tắc Thiên, nhưng bà hoàn toàn thiếu đi tầm nhìn chiến lược và chiều sâu quản trị để hiện thực hóa tham vọng đó.

Theo VTC News