Bài toán phụ phẩm nông nghiệp và nguy cơ phát thải
Phụ phẩm nông nghiệp vốn là phần “bị bỏ quên” trong chuỗi giá trị sản xuất. Ở nhiều vùng, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng, cảnh tượng nông dân đốt rơm rạ sau mỗi vụ gặt không còn xa lạ. Khói bụi từ việc đốt ngoài đồng không chỉ gây ô nhiễm không khí, mà còn lãng phí nguồn chất hữu cơ giàu dinh dưỡng.
Nếu rơm rạ hay vỏ trấu bị vùi lấp trong điều kiện ngập nước, quá trình phân hủy yếm khí sẽ sinh ra khí mê-tan, góp phần làm gia tăng hiệu ứng nhà kính. Theo ước tính, nông nghiệp Việt Nam phát sinh khoảng 40 đến 45 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, và một phần đáng kể trong số đó đang bị xử lý không bền vững. Điều này khiến phụ phẩm trở thành nguồn phát thải mê-tan đáng kể, bên cạnh canh tác lúa và chăn nuôi.
Thay vì coi phụ phẩm là rác thải, nhiều mô hình đã chứng minh rằng chúng hoàn toàn có thể trở thành nguồn lợi kinh tế nếu được tái sử dụng. Với rơm rạ, ngoài việc dùng làm chất đốt truyền thống, hiện nay nhiều địa phương đã khuyến khích ủ thành phân hữu cơ để bón cho cây trồng. Đối với vỏ trấu và bã mía, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư công nghệ sản xuất năng lượng sinh khối. Nhiệt lượng từ việc đốt vỏ trấu trong lò hơi hay phát điện từ bã mía không chỉ thay thế than đá mà còn giúp giảm đáng kể lượng phát thải carbon. Đây là hướng đi hứa hẹn để phụ phẩm nông nghiệp trở thành nguồn năng lượng tái tạo giá rẻ.
Một giải pháp khác đang được mở rộng là sản xuất vật liệu sinh học từ phụ phẩm, chẳng hạn như sản xuất tấm ép, vật liệu xây dựng nhẹ từ rơm rạ hay trấu, hoặc hộp đựng thực phẩm, bát đĩa từ bã mía. Điều này không chỉ giải quyết vấn đề môi trường mà còn mở ra ngành công nghiệp mới, tạo việc làm và nâng cao giá trị nông sản.
Thu gom rơm rạ để trồng nấm
Sau mỗi vụ thu hoạch, lượng rơm rạ tồn dư trên đồng ruộng là rất lớn. Rơm rạ sau thu hoạch có thể trở thành nguồn nguyên liệu lý tưởng để sản xuất các loại nấm như nấm rơm, nấm sò hay nấm mộc nhĩ. Thay vì bị bỏ phí ngoài đồng ruộng, phụ phẩm này được tái sử dụng để tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn. Mô hình không chỉ giúp nông dân tận dụng tối đa nguồn tài nguyên sẵn có mà còn mở ra thêm cơ hội tăng thu nhập, tạo việc làm cho lao động nông thôn.
Đặc biệt, việc thu gom rơm rạ để phục vụ sản xuất nấm còn mang ý nghĩa lớn về môi trường. Khi rơm rạ không còn bị để phân hủy tự nhiên trên ruộng lúa ngập nước, nguồn phát thải khí mê-tan cũng được giảm thiểu đáng kể. Đây là một trong những giải pháp thiết thực nhằm góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải trong sản xuất nông nghiệp, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới nền nông nghiệp phát thải thấp. Không dừng lại ở đó, sau khi kết thúc chu kỳ trồng nấm, phần giá thể còn lại tiếp tục được tận dụng làm phân hữu cơ phục vụ canh tác. Quy trình “từ đồng ruộng - sản xuất - tái sử dụng” đã hình thành một vòng tuần hoàn khép kín, giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và hạn chế chất thải ra môi trường.
Nói về việc tận dụng rơm để sản xuất tuần hoàn, bà Lữ Thị Nhật Hằng, Giám đốc Công ty TNHH Ngũ Thường Mekong, tỉnh Hậu Giang cho biết: “Công ty thu mua rơm của nông dân, ngoài làm thức ăn cho bò còn chất ủ nấm rơm. Sau khi thu hoạch nấm, lấy giá thể này mang đi ủ cho hoai mục để tiếp tục nuôi trùn quế, rồi thu hoạch trùn quế để làm thức ăn cho cá…”.
Trong xu thế toàn cầu, việc quản lý và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp được coi là giải pháp kép: vừa giảm phát thải khí nhà kính, vừa tạo thêm giá trị cho ngành nông nghiệp. Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc đã áp dụng thành công mô hình tái chế phụ phẩm để sản xuất năng lượng, vật liệu và thực phẩm. Với Việt Nam, nếu có chính sách đồng bộ và sự tham gia của cả doanh nghiệp lẫn nông dân, phụ phẩm sẽ không còn là gánh nặng môi trường mà trở thành nguồn lực quan trọng. Đây cũng là bước đi tất yếu để đạt mục tiêu giảm ít nhất 30% phát thải khí mê-tan vào năm 2030, đồng thời xây dựng nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và bền vững. Khi nông dân nhận thấy rơm rạ có thể trở thành nấm rơm bán ra thị trường, hay phân hữu cơ giúp giảm chi phí sản xuất, họ sẽ có động lực thay đổi thói quen cũ.
Trồng nấm rơm là cách tận dụng được rơm rạ mà lại có thêm nguồn thu cho nông dân. Nguồn ảnh: Sasaki
