Israel đã tiến hành cuộc tấn công khiến ba nhân vật cấp cao của Iran thiệt mạng, gồm người đứng đầu bộ máy an ninh quốc gia Iran Ali Larijani; Tư lệnh lực lượng bán quân sự Basij, ông Gholamreza Soleimani và Bộ trưởng Tình báo Esmail Khatib.

Trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz cũng tuyên bố quân đội nước này được phép nhắm mục tiêu vào lãnh đạo cấp cao của Iran nếu phát hiện vị trí.

Cuộc xung đột ở Trung Đông khiến nhiều toà nhà bị san phẳng. (Ảnh: AP)

Cuộc xung đột ở Trung Đông khiến nhiều toà nhà bị san phẳng. (Ảnh: AP)

Bờ vực của thất bại

Hàng loạt yếu tố đang đẩy các bên tham chiến tiến gần hơn tới nguy cơ leo thang. Tổng thống Mỹ Donald Trump khó có thể tuyên bố chiến thắng và kết thúc cuộc xung đột một cách thuyết phục khi Iran vẫn nắm quyền kiểm soát tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng đi qua eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Israel dường như đang theo đuổi chiến lược làm suy yếu Iran cả về quân sự lẫn kinh tế trong nhiều năm tới, thể hiện qua các vụ ám sát nhằm vào giới lãnh đạo cấp cao cũng như cuộc tấn công nhằm vào mỏ khí đốt khổng lồ South Pars.

Về phía Tehran, chính quyền Iran tỏ rõ quyết tâm kéo dài cuộc xung đột, tin rằng họ có khả năng chịu đựng và duy trì cuộc chiến lâu hơn đối thủ. Giới lãnh đạo nước này cũng tuyên bố sẽ đáp trả hành động của Israel bằng những biện pháp có thể khiến căng thẳng tiếp tục leo thang.

Israel từ lâu theo đuổi chiến lược “chặt đầu” đối với các đối thủ, dựa trên giả định rằng việc loại bỏ tầng lớp lãnh đạo sẽ khiến đối phương suy yếu hoặc sụp đổ.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này đến nay vẫn chưa mang lại kết quả như kỳ vọng. Dù Israel tuyên bố ám sát Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei ngay trong ngày đầu của cuộc chiến và tiếp tục hạ sát thêm ba quan chức cấp cao khác trong tuần này, nhưng họ vẫn chưa thể làm lung lay sự gắn kết của bộ máy cầm quyền tại Tehran, càng chưa thể khiến chính quyền này sụp đổ.

Trên thực tế, Iran từng đối mặt với những cú sốc tương tự trong quá khứ, dù cuộc xung đột hiện nay được xem là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sự tồn tại của nhà nước này kể từ khi thành lập cách đây 47 năm.

Hỏa hoạn bùng phát tại mỏ khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới của Iran.

Năm 1981, chỉ hai năm rưỡi sau khi gia tộc Shah bị lật đổ, tổng thống và thủ tướng Iran khi đó cùng chánh án và hơn 70 quan chức cấp cao khác đã thiệt mạng trong vụ ám sát và đánh bom. Gần đây hơn, trong cuộc xung đột Israel - Iran kéo dài 12 ngày hồi tháng 6/2025, Israel cũng loại bỏ một số lãnh đạo quân sự và chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Trong bối cảnh đó, Lãnh tụ Tối cao mới của Iran Mojtaba Khamenei tuyên bố “mỗi giọt máu đều có giá”. Tuyên bố này khẳng định cho tuyên bố Tehran sẽ đáp trả các vụ ám sát gần đây bằng cách nhắm vào những nhân vật cấp cao của Israel, trong đó có Thủ tướng Benjamin Netanyahu và Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz.

Ý nghĩa thực sự của các vụ ám sát gần đây đối với Iran, cũng như tác động của chúng đối với cục diện cuộc chiến có thể sẽ trở nên rõ ràng hơn khi ông Khamenei chỉ định người thay thế ông Larijani.

Trong số những cái tên tiềm năng được nhắc đến có cựu thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Saeed Jalili - nhân vật theo đường lối cứng rắn trong cuộc bầu cử năm 2024 và nhà ngoại giao Ali Bagheri, người thường được đánh giá là có lập trường ôn hòa hơn.

Dù người kế nhiệm ông Larijani là ai thì việc thay thế một chính trị gia vốn nổi tiếng với nỗ lực thúc đẩy đồng thuận và ủng hộ giảm căng thẳng có thể khiến thế hệ lãnh đạo mới của Iran mang tư duy cứng rắn hơn. Thế hệ lãnh đạo tiếp theo của Iran có khả năng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ ký ức về cuộc chiến Iran - Iraq, cảm giác bị Mỹ bao vây và những cuộc đối đầu kéo dài với Mỹ cùng Israel.

Nguy cơ xung đột lan rộng

Song song với chiến dịch ám sát do Israel tiến hành, hành động trả đũa của Iran sau vụ tấn công mỏ khí đốt South Pars đang đẩy nguy cơ leo thang xung đột lên mức mới. Hôm 19/3, Tehran phóng tên lửa vào cơ sở sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng Ras Laffan của Qatar - tổ hợp LNG lớn nhất thế giới.

Tổng thống Trump cảnh báo Washington có thể “thổi bay” toàn bộ mỏ khí đốt South Pars nếu Iran tiếp tục nhắm mục tiêu vào ngành năng lượng của các quốc gia vùng Vịnh.

Căng thẳng càng gia tăng khi Ngoại trưởng Ả Rập Xê-út Faisal bin Farhan Al Saud ám chỉ các nước vùng Vịnh có thể đáp trả cuộc tấn công của Iran bằng biện pháp quân sự. Ông nhấn mạnh khu vực này sở hữu “năng lực và khả năng rất đáng kể” có thể được triển khai nếu họ “quyết định hành động”.

Tàu chở dầu Shenlong Suezmax mang cờ Liberia vượt qua eo biển Hormuz. (Ảnh: AP)

Tàu chở dầu Shenlong Suezmax mang cờ Liberia vượt qua eo biển Hormuz. (Ảnh: AP)

Cùng quan điểm, ông Anwar Gargash - cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE cho rằng những cuộc tấn công như vậy có thể thúc đẩy quốc gia vùng Vịnh tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ và Israel.

Theo các nhà phân tích, việc nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng nằm trong chiến lược của Tehran, gây sức ép lên các nước vùng Vịnh, người tiêu dùng Mỹ cũng như thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu. Giới lãnh đạo Iran tin nền kinh tế của họ có khả năng chịu đựng những cú sốc này tốt hơn so với quốc gia vùng Vịnh và Washington.

Một yếu tố quan trọng khác trong chiến lược của Iran là kiểm soát tuyến vận tải qua eo biển Hormuz, điểm nghẽn chiến lược nơi khoảng 20% lượng dầu và khí đốt xuất khẩu của thế giới đi qua.

Tiến sĩ James M.Dorsey - nghiên cứu viên tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam thuộc Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore cho rằng nếu không giành lại quyền kiểm soát eo biển Hormuz từ Iran, Tổng thống Donald Trump khó có thể tuyên bố chiến thắng thuyết phục trong cuộc xung đột.

Để đạt mục tiêu đó, Washington có thể buộc phải kiểm soát các đảo và khu vực bờ biển của Iran nằm ở cửa ngõ eo biển, đồng thời triển khai lực lượng hộ tốn tàu chở dầu đi qua tuyến hàng hải chiến lược này.

Mỹ cũng bắt đầu mở rộng cuộc xung đột bằng việc thả những quả bom nặng 5.000 pound (hơn 2,2 tấn) nhằm vào điểm phóng tên lửa của Iran, đồng thời điều tàu tấn công đổ bộ USS Tripoli mang theo hàng nghìn lính thủy đánh bộ tiến vào khu vực vùng Vịnh. Tuy nhiên, cả hai động thái này đều chưa phải là giải pháp trọn vẹn và cũng không loại trừ khả năng Washington cuối cùng phải đưa lực lượng bộ binh tham chiến trên mặt đất.

Theo Tiến sĩ James M.Dorsey, dù xét đến hậu quả từ chiến dịch ám sát chỉ huy quân sự của Israel, các đòn trả đũa của Iran đối với những cuộc tấn công đó hay tương lai của eo biển Hormuz, thì leo thang căng thẳng là điều không thể tránh khỏi trong thời gian tới.

Theo VTC News