Khi vệ tinh đa phổ trở thành “mắt thần” của cuộc chiến giảm phát thải mê-tan

Việc xử lý dứt điểm các điểm phát thải tập trung này được đánh giá là giải pháp mang lại hiệu quả giảm phát thải nhanh và tiết kiệm nguồn lực hơn nhiều so với kiểm soát hàng nghìn điểm rò rỉ nhỏ lẻ.

Khi “đám mây khí vô hình” bị phát hiện từ không gian

Trong nhiều năm, khí mê-tan được xem là một trong những “ẩn số” lớn của biến đổi khí hậu toàn cầu. Dù tồn tại trong khí quyển với thời gian ngắn hơn CO₂, mê-tan lại có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn nhiều lần trong khoảng 20 năm đầu sau phát thải. Điều đáng lo ngại là phần lớn nguồn phát thải mê-tan lại đến từ các hoạt động công nghiệp khó kiểm soát như khai thác dầu khí, khai thác than, bãi chôn lấp rác thải và nông nghiệp quy mô lớn.

Theo các chuyên gia môi trường, không phải mọi nguồn phát thải mê-tan đều có quy mô giống nhau. Trên thực tế, một tỷ lệ nhỏ các điểm rò rỉ cực lớn có thể tạo ra lượng phát thải tương đương hàng nghìn nguồn rò rỉ nhỏ cộng lại. Những nguồn phát thải quy mô đặc biệt lớn này được gọi là “super-emitters” - siêu điểm phát thải.Trước đây, việc phát hiện các siêu điểm phát thải chủ yếu dựa vào kiểm tra hiện trường hoặc thiết bị đo cục bộ. Tuy nhiên, nhiều khu vực khai thác dầu khí, mỏ than hoặc hạ tầng năng lượng lại nằm ở địa hình phức tạp, trải rộng trên diện tích lớn hoặc khó tiếp cận. Điều này khiến không ít nguồn phát thải lớn tồn tại trong thời gian dài mà không được phát hiện kịp thời.

Sự phát triển của công nghệ vệ tinh đa phổ trong vài năm gần đây đang thay đổi đáng kể cách thế giới giám sát mê-tan. Thông qua cảm biến quang phổ đặc biệt, các vệ tinh hiện đại có thể phát hiện dấu vết khí mê-tan trong khí quyển từ khoảng cách hàng trăm km ngoài không gian. Dữ liệu thu được sau đó được phân tích bằng trí tuệ nhân tạo để xác định vị trí, quy mô và mức độ phát thải với độ chính xác ngày càng cao.Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), công nghệ giám sát mê-tan bằng vệ tinh đang tạo ra bước ngoặt trong minh bạch phát thải toàn cầu khi cho phép theo dõi gần như theo thời gian thực các nguồn phát thải lớn trong ngành năng lượng. Nhiều hệ thống vệ tinh hiện nay có khả năng phát hiện các đám mây mê-tan khổng lồ từ mỏ dầu khí, đường ống dẫn khí hoặc bãi chôn lấp chỉ trong vài giờ sau khi phát sinh rò rỉ.

Hãng thông tấn Reuters cũng cho biết các vệ tinh chuyên dụng như MethaneSAT, GHGSat hay Sentinel-5P đang được nhiều quốc gia và tổ chức môi trường sử dụng để xây dựng bản đồ phát thải mê-tan toàn cầu với độ chi tiết ngày càng cao. Điều quan trọng là công nghệ này không chỉ phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn tạo áp lực minh bạch đối với doanh nghiệp và quốc gia phát thải lớn.Tập trung xử lý “điểm nóng” để tối ưu hiệu quả giảm phát thải

Theo các chuyên gia khí hậu, việc xác định đúng các điểm siêu phát thải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi hiệu quả giảm phát thải mang lại gần như tức thì.Tiến sĩ Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), từng nhận định rằng “các điểm siêu phát thải (super-emitting events) là mối đe dọa lớn nhưng hoàn toàn có thể khắc phục được để kìm hãm sự nóng lên toàn cầu. Giảm phát thải mê-tan là một trong những cơ hội nhanh nhất và ít tốn kém nhất để làm chậm biến đổi khí hậu trong ngắn hạn”.

Trong ngành dầu khí, các điểm siêu phát thải thường xuất hiện tại các giếng khai thác cũ, đường ống xuống cấp, hệ thống nén khí hoặc hoạt động đốt bỏ khí không kiểm soát. Tại lĩnh vực khai thác than, khí mê-tan phát sinh từ hệ thống thông gió mỏ hầm lò cũng được xem là nguồn phát thải quy mô lớn nhưng khó nhận diện nếu chỉ kiểm tra thủ công. Việc sử dụng dữ liệu vệ tinh giúp cơ quan quản lý nhanh chóng khoanh vùng điểm nóng và yêu cầu doanh nghiệp xử lý kịp thời.

Đối với Việt Nam, việc ứng dụng công nghệ vệ tinh và AI trong kiểm kê khí nhà kính được đánh giá là hướng đi cần thiết trong bối cảnh cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đội khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26). Nhiều chuyên gia nhận định Việt Nam có thể tận dụng dữ liệu vệ tinh quốc tế kết hợp hệ thống giám sát trong nước để nâng cao năng lực phát hiện và kiểm soát phát thải mê-tan tại các khu vực dầu khí, khai khoáng và xử lý chất thải.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, khả năng nhanh chóng phát hiện và xử lý các điểm siêu phát thải không chỉ giúp giảm phát thải hiệu quả hơn mà còn góp phần thay đổi cách thế giới quản lý trách nhiệm môi trường trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh.

Hồng Minh