Nhiều thập kỷ qua, nghịch lý "thừa rơm, thiếu nguyên liệu" vẫn hiện hữu sau mỗi mùa gặt. Để rơm rạ tự phân hủy trên ruộng ngập nước sẽ sinh khí mê-tan gây hại bầu khí quyển; mang đốt lại tạo "bão khói" gây nghẹt thở, ô nhiễm không khí. Bản tin từ các vựa lúa trọng điểm năm 2026 đang chứng kiến bước ngoặt lớn: những chiếc máy cuốn rơm chạy đua với thời gian để làm sạch đồng ruộng, đưa toàn bộ nguồn sinh khối này vào nhà màng làm giá thể sản xuất nấm hàng hóa. Đây không chỉ là giải pháp môi trường, mà là chu trình "biến rác thành tiền", loại bỏ hoàn toàn quá trình phát thải tự nhiên.
Theo ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho biết: “Giảm phát thải được xác định là mục tiêu cốt lõi trong toàn bộ quy trình sản xuất. Trong bức tranh tổng thể, rơm rạ nổi lên như một “dư địa” lớn để giảm phát thải và phát triển nông nghiệp tuần hoàn. Nhiều mô hình sử dụng rơm rạ đã được triển khai như sản xuất nấm rơm, ủ phân hữu cơ, phủ gốc cây trồng, sản xuất năng lượng sinh học hay than sinh học. Các mô hình đã chứng minh tính khả thi, song hiện chủ yếu vẫn ở quy mô nhỏ, phạm vi hẹp”.
Sức hút của mô hình này không nằm trên các con số lý thuyết, mà đo đạc bằng chính túi tiền của người nông dân và những bờ ruộng sạch bóng. Ông Trần Văn Nam, đại diện một tổ hợp tác liên kết tại Hải Hậu (Ninh Bình), khẳng định: “Để rơm thối ngoài ruộng là mất tiền, lại hại đất cho vụ sau. Giờ máy gom sạch bách, ruộng thông thoáng, lúa vụ mới không lo nghẹt rễ. Gom rơm về ủ làm giá thể trồng nấm rơm, nấm mỡ, mỗi vụ chúng tôi thu lời thêm vài chục triệu đồng. Toàn bộ phế thải sau trồng nấm lại quay vòng làm phân bón, cắt giảm ngay 30% chi phí đầu vào cho vườn cây.”
Thực tiễn năm 2026 cho thấy, thu gom rơm làm giá thể nấm đã nâng tầm từ mô hình tự phát thành một chuỗi liên kết công nghiệp quy mô. Rơm rạ không còn là nỗi lo của nhà nông mà trở thành "đầu vào" được các doanh nghiệp, hợp tác xã săn đón, bao tiêu.
Theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), việc kết hợp các hoạt động như thu gom rơm, trồng nấm, ủ compost có thể giúp tăng thêm khoảng 33,5 triệu đồng/ha, nâng tổng thu nhập lên tới 133,5 triệu đồng/ha/năm - cao hơn 35 - 40% so với canh tác lúa đơn thuần.
Nút thắt lúc này là năng lực cơ giới hóa đồng bộ ở các vùng ruộng trũng và công nghệ bảo quản rơm quy mô lớn để duy trì chuỗi sản xuất quanh năm. Muốn nông nghiệp Việt Nam đứng vững trong kỷ nguyên xanh, đồng ruộng phải sạch và tư duy phải mở. Biến rơm rạ từ "gánh nặng phát thải" thành "giá thể hái ra tiền" giúp nhà nông làm giàu trên chính nguồn phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi.
Kim Phượng
