Khi giảm mê-tan cũng trở thành một bài toán kinh tế

Đây cũng là lý do Việt Nam đang từng bước sử dụng các công cụ kinh tế như tín chỉ các-bon, thị trường các-bon và các cơ chế định giá phát thải trong hành trình giảm khí nhà kính, trong đó có mê-tan.

Từ một tấn khí nhà kính đến một giá trị có thể giao dịch

Hãy hình dung một người nông dân có hai cách canh tác lúa: một cách duy trì phương thức cũ, cách kia áp dụng tưới ngập - khô xen kẽ, đòi hỏi theo dõi mực nước nhưng vừa tiết kiệm nước, vừa giảm mê-tan và có thể tạo giá trị từ kết quả giảm phát thải. Khi đó, động lực thay đổi sẽ rõ ràng hơn.

Đó cũng là ý tưởng phía sau các công cụ kinh tế trong giảm phát thải. Thay vì chỉ dựa vào quy định bắt buộc, các công cụ này tạo ra tín hiệu tài chính: giảm phát thải có thể tạo giá trị, trong khi phát thải nhiều hơn có thể làm gia tăng chi phí.

Tại Việt Nam, tín chỉ và thị trường các-bon đang dần trở nên quen thuộc. Hiểu đơn giản, tín chỉ các-bon là chứng nhận cho một lượng khí nhà kính được giảm phát thải hoặc hấp thụ theo tiêu chuẩn nhất định, thông thường tương đương 1 tấn CO₂. Doanh nghiệp có kết quả giảm phát thải có thể chuyển nhượng tín chỉ theo cơ chế phù hợp, trong khi những đơn vị chưa thể giảm đủ phát thải có thể phải tham gia các cơ chế mua tín chỉ hoặc quyền phát thải theo quy định.

Với mê-tan, cơ chế này có thể áp dụng cho nhiều lĩnh vực: ruộng lúa tưới ngập - khô xen kẽ, trang trại thu gom chất thải sản xuất biogas hay bãi rác thu gom khí mê-tan để xử lý, sử dụng năng lượng. Khi kết quả giảm phát thải được đo đếm, xác minh đáng tin cậy, giá trị môi trường có thể được chuyển thành giá trị kinh tế.

Thực tế, Việt Nam đã nhận 51,5 triệu USD từ Ngân hàng Thế giới thông qua chương trình chi trả dựa trên kết quả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ, tương ứng 10,3 triệu tấn CO₂ giảm phát thải. Nguồn tiền được phân bổ cho chủ rừng, cộng đồng và các đối tượng tham gia bảo vệ rừng.

Nhờ đó, rừng không chỉ có giá trị về gỗ, lâm sản, đất, nước và đa dạng sinh học mà còn có thể tạo nguồn lực tài chính từ khả năng lưu giữ các-bon. Khi giá trị này được lượng hóa và chuyển thành nguồn lực, người bảo vệ rừng có thêm động lực kinh tế để duy trì công việc, cho thấy vai trò của công cụ kinh tế trong hỗ trợ mục tiêu môi trường.

Khi giảm mê-tan không chỉ là “việc phải làm”

Mê-tan là khí nhà kính có khả năng làm nóng lên mạnh hơn CO₂ trong ngắn hạn, phát sinh từ chăn nuôi, ruộng lúa ngập nước, xử lý chất thải và một số hoạt động năng lượng. Tại COP26, Việt Nam cam kết giảm ít nhất 30% phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020 và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Để hiện thực hóa mục tiêu, bên cạnh giải pháp kỹ thuật, cần tạo động lực kinh tế để người dân và doanh nghiệp thay đổi. Hệ thống biogas giúp hộ chăn nuôi vừa xử lý chất thải, vừa tạo khí đốt, giảm chi phí nhiên liệu. Tương tự, tưới ngập - khô xen kẽ giúp người trồng lúa tiết kiệm nước, giảm chi phí và có thể tạo giá trị từ kết quả giảm phát thải.

Với doanh nghiệp, khi thị trường các-bon phát triển, phát thải có thể dần trở thành một phần chi phí sản xuất. Đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, giảm mê-tan và CO₂ vì thế không chỉ thể hiện trách nhiệm môi trường mà còn gắn với hiệu quả kinh doanh và sức cạnh tranh.

Nhìn rộng hơn, công cụ kinh tế có thể đưa mục tiêu khí hậu vào các quyết định sản xuất, đầu tư hằng ngày: doanh nghiệp tính đến phát thải khi lựa chọn dây chuyền, nông dân cân nhắc lượng nước và mê-tan khi chọn phương pháp canh tác, chủ rừng nhận thấy giá trị kinh tế của việc giữ rừng, địa phương có thêm động lực đầu tư xử lý chất thải.

Khi giảm phát thải trở thành một phần của các quyết định kinh tế, mục tiêu khí hậu sẽ không còn đứng ngoài nền kinh tế. Để giảm mê-tan và hướng tới phát thải ròng bằng “0”, Việt Nam cần xây dựng một hệ thống trong đó những lựa chọn có lợi cho môi trường cũng tạo ra lợi ích kinh tế, qua đó biến các công cụ kinh tế thành đòn bẩy cho một nền kinh tế xanh hơn.

Nguyễn Long