Thách thức môi trường và nguồn tài nguyên bị bỏ quên
Biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia trong việc cắt giảm phát thải khí nhà kính. Bên cạnh khí CO₂, khí mê-tan được xem là một trong những tác nhân gây nóng lên toàn cầu đáng lo ngại nhất hiện nay. Bởi mê-tan có khả năng giữ nhiệt cao hơn nhiều lần so với khí CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm đầu sau khi phát thải.
Khí mê-tan phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau như nông nghiệp, xử lý chất thải, khai thác dầu khí và khai thác than. Trong lĩnh vực khai khoáng, khí mê-tan thường tồn tại tự nhiên trong các vỉa than và được giải phóng trong quá trình khai thác. Từ trước đến nay, loại khí này thường được xem là mối nguy hiểm đối với hoạt động sản xuất bởi khả năng gây cháy nổ trong hầm lò. Do đó, nhiều mỏ than buộc phải thực hiện các biện pháp thông gió hoặc xả khí để bảo đảm an toàn lao động. Tuy nhiên, khi lượng khí mê-tan được thải trực tiếp ra khí quyển, tác động đối với môi trường lại trở nên rất lớn, góp phần thúc đẩy quá trình nóng lên toàn cầu diễn ra nhanh hơn.
Trong nhiều năm, nguồn khí này gần như bị bỏ phí tại nhiều khu vực khai thác than trên thế giới. Chỉ đến khi các quốc gia bắt đầu siết chặt mục tiêu giảm phát thải và tìm kiếm các nguồn năng lượng sạch hơn, khí mê-tan vỉa than mới được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có thể khai thác hiệu quả. Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam đã cam kết đưa phát thải ròng về mức “0” vào năm 2050. Để thực hiện mục tiêu này, việc tìm kiếm các giải pháp giảm phát thải mê-tan trong mọi lĩnh vực, bao gồm cả khai thác khoáng sản, đang trở thành yêu cầu quan trọng.
Trong bối cảnh đó, kinh nghiệm khai thác khí mê-tan vỉa than của Úc mang lại nhiều gợi mở đáng chú ý cho quá trình chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải tại Việt Nam.
Bài học từ Úc và cơ hội cho các vùng mỏ than của Việt Nam
Việc tận dụng các nguồn khí mê-tan phát sinh từ hoạt động khai thác khoáng sản đang được nhiều quốc gia quan tâm: Nguồn ảnh: srk.com
Úc là một trong những quốc gia sản xuất than lớn nhất thế giới, đồng thời tiên phong khai thác khí mê-tan vỉa than (CBM) ở quy mô công nghiệp. Nhận thấy nguồn khí trong các bể than có giá trị năng lượng lớn, Úc đã đầu tư vào công nghệ thăm dò, thu hồi và khai thác CBM từ nhiều thập kỷ. Tại Queensland và New South Wales, nhiều khu vực khai thác than đã phát triển hệ thống giếng thu hồi mê-tan quy mô lớn. Khí sau xử lý được dùng để phát điện, cung cấp cho công nghiệp, dân sinh hoặc hóa lỏng xuất khẩu.
Tháng 6/2026, cơ quan Khoa học Quốc gia Australia (CSIRO) thử nghiệm công nghệ xử lý và tiêu hủy khí mê-tan nồng độ thấp trong hệ thống thông gió tại các mỏ than dưới lòng đất. Tiến sĩ Gareth Kennedy, Giám đốc Nghiên cứu Công nghệ Khai thác Bền vững của CSIRO, cho biết nhóm nghiên cứu đã đạt bước tiến đáng kể trong xử lý khí mê-tan từ hoạt động khai thác than. Đây là lần đầu công nghệ xúc tác xử lý dòng khí VAM (Ventilation Air Methane) được triển khai thành công ở quy mô lớn, mở ra triển vọng giảm phát thải khí nhà kính trong ngành khai khoáng.
Tận dụng khí mê-tan vỉa than mang lại nhiều lợi ích. Lượng khí phát thải ra môi trường được giảm, góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính. Nguồn khí thu hồi cũng trở thành nguồn năng lượng quan trọng trong quá trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch phát thải cao. Đồng thời, thu hồi mê-tan giúp hạn chế nguy cơ tích tụ khí trong hầm lò, giảm rủi ro cháy nổ và cải thiện điều kiện làm việc.
Kinh nghiệm của Úc cho thấy giảm phát thải mê-tan không nhất thiết đồng nghĩa với từ bỏ các ngành công nghiệp truyền thống. Với chính sách phù hợp và đầu tư công nghệ đúng hướng, nguồn phát thải có thể được chuyển hóa thành tài nguyên.
Trong xu thế chuyển đổi xanh toàn cầu, nghiên cứu thu hồi và sử dụng khí mê-tan vỉa than có thể mở ra hướng đi mới cho ngành khai khoáng Việt Nam. Đây vừa là giải pháp giảm phát thải, vừa giúp tận dụng hiệu quả nguồn tài nguyên sẵn có, hỗ trợ mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Thu hồi mê-tan là ví dụ điển hình cho cách tiếp cận vừa giảm khí nhà kính, vừa tạo thêm nguồn năng lượng phục vụ phát triển kinh tế.
Nguyễn Tùng
