Từ cánh đồng xanh đến mục tiêu phát thải ròng bằng 0

Từ một cam kết lớn đến những thay đổi trên đồng ruộng

Khi nói đến biến đổi khí hậu, CO₂ thường được nhắc đến đầu tiên. Nhưng bên cạnh đó còn có một “thủ phạm” khác có sức nóng đáng kể: khí mê-tan. Loại khí này tồn tại trong khí quyển trong thời gian ngắn hơn CO₂ nhưng có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn nhiều lần. Chính vì vậy, việc giảm mê-tan có thể tạo ra tác động tương đối nhanh trong nỗ lực làm chậm quá trình nóng lên toàn cầu.

Đây cũng là lý do giảm mê-tan đang trở thành một phần quan trọng trong các nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu trên thế giới. Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam đã đưa ra cam kết đưa phát thải ròng khí nhà kính về “0” vào năm 2050. Cùng với đó, Việt Nam tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu, hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020.

Để đạt được những mục tiêu lớn ấy, sẽ không có một giải pháp duy nhất. Cần thay đổi từ năng lượng, giao thông, công nghiệp cho đến nông nghiệp. Và trên những cánh đồng lúa, một số thay đổi tưởng như rất nhỏ cũng có thể góp phần tạo nên kết quả lớn. Lý do là cây lúa được trồng trong điều kiện ruộng ngập nước. Khi đất bị ngập trong thời gian dài, lượng chất hữu cơ trong đất phân hủy trong môi trường thiếu ôxy và tạo ra mê-tan. Nếu rơm rạ sau thu hoạch tiếp tục được vùi trực tiếp trong ruộng ngập nước, quá trình này càng có thể diễn ra mạnh hơn.

Trong khi đó, thói quen đốt rơm rạ ngoài đồng lại tạo ra một vấn đề khác: khói bụi và các chất ô nhiễm ảnh hưởng đến chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.

Như vậy, cùng một cánh đồng có thể là nơi bắt đầu của nhiều thay đổi. Chỉ cần quản lý nước tốt hơn, sử dụng phân bón hợp lý hơn và tìm cách tận dụng rơm rạ thay vì đốt bỏ, lượng phát thải đã có thể được giảm xuống.

Làm nông xanh hơn, người nông dân cũng có lợi

Một trong những hướng đi đang được quan tâm là phát triển các vùng trồng trọt phát thải thấp. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai “Đề án phát triển vùng trồng trọt phát thải thấp giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến 2050” hướng tới giảm ít nhất 15% phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực trồng trọt vào năm 2035. 

Đề án dự kiến hình thành ít nhất 15 mô hình vùng sản xuất phát thải thấp có khả năng nhân rộng, đồng thời nghiên cứu tích hợp tín chỉ các-bon theo các tiêu chuẩn quốc tế. Những gói kỹ thuật sản xuất phát thải thấp cũng được xây dựng cho một số cây trồng chủ lực như lúa, mía, cà phê, sắn và chuối kèm theo phổ cập nhãn hiệu nông sản “Phát thải thấp”.

Tại Hội nghị lần thứ nhất Ban Chỉ đạo triển khai Đề án do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức, ông Nguyễn Như Cường, nguyên Cục trưởng Cục Trồng trọt cho biết “Hiện nay, lúa gạo đang đi đầu giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt với quy trình "1 phải 5 giảm", hiện đã áp dụng tốt ở cả miền Nam và miền Bắc; tiếp theo là ngô, cà phê, sầu riêng; sắp tới sẽ mở rộng sang các cây trồng tiềm năng xuất khẩu tỷ đô như: chuối, dừa, chanh dây, dứa”.

Điều ý nghĩa không chỉ nằm ở mục tiêu giảm bao nhiêu tấn khí nhà kính mà các giải pháp xanh cũng mang lại lợi ích thiết thực cho chính người nông dân. Chẳng hạn với cây lúa, kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) giúp ruộng có những khoảng thời gian không ngập nước liên tục, từ đó hạn chế điều kiện hình thành mê-tan. Đồng thời, nông dân có thể tiết kiệm nước và giảm chi phí bơm tưới. Quản lý lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón đúng nhu cầu của cây và tăng cường vật tư có nguồn gốc sinh học cũng góp phần giảm chi phí đầu vào.

Một thay đổi khác cũng rất gần gũi là cách xử lý rơm rạ. Thay vì đốt bỏ sau thu hoạch, rơm có thể được thu gom để làm nấm, thức ăn, đệm lót hoặc ủ thành phân hữu cơ. Khi phụ phẩm được đưa trở lại sản xuất, người nông dân không chỉ giảm lượng chất thải mà còn có thêm một nguồn tài nguyên ngay trên đồng ruộng.

Mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 có thể nghe rất lớn, nhưng hành trình ấy lại bắt đầu từ những việc rất gần gũi. Và trên những cánh đồng trải dài từ Đồng bằng sông Cửu Long đến Đồng bằng sông Hồng, một cách làm nông nghiệp hiệu quả hơn, tiết kiệm hơn và xanh hơn sẽ là nền tảng để Việt Nam từng bước biến cam kết về khí hậu thành những thay đổi cụ thể trong cuộc sống.

Phạm Kiều Ly